Trang Tử kể rằng có một cái cây cong queo, gỗ không dùng được việc gì, nên không thợ mộc nào thèm chặt, và nhờ thế nó sống trọn tuổi trời. Ông còn kể về một quả bầu quá to, làm gáo thì không được, nhưng buộc vào người lại thành chiếc thuyền thả trôi trên sông hồ. Ý của ông là thước đo có ích của người đời rất hẹp, và chính những thứ bị gọi là vô dụng nhiều khi lại giữ được điều quý nhất.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Đời sống bây giờ hay đo người bằng năng suất. Tập này mình nghe một triết gia hơn hai nghìn năm trước bênh vực cái vô dụng một cách rất duyên.
Cây xư mà thợ mộc chê
Cuối thiên Tiêu dao du, Huệ Tử nói với Trang Tử rằng mình có một cái cây lớn, người ta gọi là cây xư. Gốc nó sần sùi không vừa dây mực, cành nó cong queo không vừa thước thợ. Mọc ngay bên đường mà thợ mộc chẳng thèm ngó.
Huệ Tử ngụ ý: lời của anh cũng to tát mà vô dụng như cái cây ấy. Một lời chê khéo.
Trang Tử đáp: sao anh không trồng nó ở cõi không có gì, nơi đồng nội bao la, rồi thong thả đi lại bên cạnh, nằm ngủ dưới bóng nó. Rìu búa không làm nó chết yểu, không vật gì làm hại nó. Không dùng được vào đâu thì có gì mà khổ.
Cái cây được sống trọn đời chính nhờ không có ích theo nghĩa của thợ mộc. Những cây thẳng, gỗ tốt thì bị chặt trước tiên.
Quả bầu quá to và phương thuốc nứt tay
Cũng trong thiên ấy, Huệ Tử kể được vua nước Nguỵ cho hạt bầu, trồng ra quả to chứa được năm thạch. Đựng nước thì vỏ không đủ chắc, bổ làm gáo thì to quá không múc vào đâu được. Ông chê nó vô dụng và đập vỡ.
Trang Tử bảo Huệ Tử thật vụng về khi dùng cái lớn. Rồi ông kể chuyện một nhà ở nước Tống có phương thuốc giữ cho tay không nứt nẻ, đời đời dùng nó để làm nghề giặt tơ. Một người khách mua phương thuốc với giá trăm lạng vàng.
Người khách đem dâng vua nước Ngô. Mùa đông, quân Ngô thuỷ chiến với nước Việt, nhờ thuốc mà tay lính không nứt, Ngô thắng lớn, người khách được cắt đất phong.
Cùng một phương thuốc, một nhà dùng mãi chỉ để giặt tơ, người kia dùng thì được đất phong. Trang Tử kết: sao không buộc quả bầu ấy làm phao mà thả trôi trên sông hồ.
Thước đo của ai?
Hai câu chuyện cùng chỉ một điều: cái gọi là có ích hay vô ích phụ thuộc vào thước đo người ta đang cầm. Thước của thợ mộc chỉ đo gỗ thẳng. Thước của người làm gáo chỉ đo quả vừa tay.
Trong đời, mình cũng bị đo bằng những thước hẹp như vậy. Đứa trẻ học toán kém bị coi là kém, dù có khi nó vẽ rất đẹp hoặc biết dỗ em giỏi hơn ai hết. Người về hưu bị coi là hết việc, dù họ là người giữ ký ức của cả nhà.
Trang Tử không bảo thước nào cũng sai. Ông chỉ nhắc rằng thước nào cũng hẹp, và đừng để một cái thước hẹp quyết định giá trị của cả một con người.
Điều tương tự cũng đúng với chính mình. Có những năng lực của bạn chưa ai hỏi tới, không phải vì nó vô dụng, mà vì chưa gặp đúng chỗ dùng.
Cây lịch ở đền thờ và giấc mơ của ông thợ
Ở thiên Nhân gian thế, Trang Tử kể ông thợ mộc tên Thạch đi ngang một cây lịch khổng lồ ở đền thờ đất, bóng che được hàng nghìn con bò. Người xem đông như chợ, mà ông không thèm dừng, bảo học trò đó là gỗ tạp, làm thuyền thì chìm, làm quan tài thì mục.
Đêm ấy, cây lịch hiện về trong giấc mơ, trách ông thợ đem nó so với những cây có quả, cây có gỗ tốt. Chính vì chúng có ích mà chúng bị bẻ cành, chặt thân, không sống trọn tuổi trời. Còn nó cầu mong vô dụng đã lâu, nay mới được, và đó là cái đại dụng của nó.
Cây còn hỏi ngược lại một câu rất Trang Tử: ông và ta đều là vật cả, sao ông lại đi xét nét vật khác.
Câu chuyện không khuyên ta lười. Nó nhắc rằng có ích theo nghĩa bị người khác dùng nhiều khi đồng nghĩa với bị vắt kiệt.
Cho phép mình có những giờ vô dụng
Có lẽ bài học gần nhất cho người hôm nay là: hãy cho phép mình có những giờ không phục vụ mục tiêu nào. Ngồi nhìn mưa, đi dạo không đích đến, chơi đàn mà không định biểu diễn.
Những giờ ấy bị coi là phí, nhưng chúng giống bóng mát của cây xư. Chính ở đó con người được nghỉ, được là mình, và nhiều khi ý tưởng hay nảy ra từ đó.
Với con cái cũng vậy. Một đứa trẻ có những buổi chiều chơi tự do, không lớp học thêm nào, đang có thứ mà Trang Tử gọi là tiêu dao, rong chơi thong thả.
Câu hỏi mang theo: điều gì ở bạn đang bị gọi là vô dụng, và nếu đổi thước đo, nó có thể là chiếc thuyền nào?
Câu hỏi thường gặp
Thiên Tiêu dao du nói về điều gì?
Tiêu dao du là thiên mở đầu sách Trang Tử, bàn về sự rong chơi tự do của tâm hồn, không bị ràng buộc bởi những thước đo nhỏ hẹp. Chuyện cây xư và quả bầu to nằm ở cuối thiên này.
Vô dụng chi dụng nghĩa là gì?
Cụm này nghĩa là cái hữu dụng của cái vô dụng. Trang Tử dùng nó để chỉ ra rằng những gì bị coi là vô ích theo thước đo thông thường có thể có giá trị lớn theo một cách nhìn khác.
Huệ Tử và Trang Tử có quan hệ gì?
Huệ Tử là bạn thân và người tranh luận quen thuộc của Trang Tử. Sách Trang Tử ghi nhiều cuộc đối đáp giữa hai người, trong đó Huệ Tử thường đứng về phía lý lẽ thực dụng.
Trang Tử có khuyên con người đừng làm việc không?
Không. Ông khuyên đừng để giá trị của mình bị quyết định bởi thước đo có ích hẹp hòi của người khác, và đừng tự vắt kiệt mình chỉ để được dùng tới.
Làm sao áp dụng tư tưởng này khi nuôi dạy con?
Có thể nhìn con bằng nhiều thước đo hơn điểm số, chú ý tới những khả năng con có mà trường lớp chưa đo, và dành cho con thời gian chơi tự do. Mỗi đứa trẻ có thể là một quả bầu chưa tìm được dòng sông.
