Nói dối vì thương có sai hay không tuỳ vào việc bạn đứng về phía triết gia nào. Immanuel Kant cho rằng nói dối luôn sai, kể cả để cứu người. Nhiều triết gia khác cho rằng nói dối có thể đúng khi nó ngăn được một tổn hại lớn hơn. Nhưng trong hầu hết tình huống đời thường, lựa chọn thật sự không phải giữa nói dối và nói thẳng tàn nhẫn, mà là tìm cách nói thật một cách tử tế.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Hôm nay mình bàn một câu hỏi rất gần: có nên giấu bố mẹ già về bệnh nặng, có nên khen món canh dở của mẹ chồng. Những câu hỏi nhỏ nhưng làm mất ngủ thật.
Kant và kẻ sát nhân gõ cửa
Immanuel Kant, triết gia người Đức thế kỷ mười tám, giữ một lập trường nổi tiếng là cứng rắn. Trong một bài viết ngắn trả lời Benjamin Constant, ông bàn tình huống: bạn của bạn đang trốn trong nhà, kẻ muốn giết người ấy gõ cửa hỏi người đó có ở đây không.
Hầu hết chúng ta sẽ nói dối ngay. Kant thì cho rằng không được nói dối, kể cả lúc này. Lập luận của ông là nói dối làm hỏng chính nền tảng của mọi lời nói giữa người với người, và mình không có quyền tự cho mình ngoại lệ.
Kant còn thêm một ý: nếu bạn nói dối, và vì vậy mọi chuyện diễn ra tệ hơn, thì bạn chịu trách nhiệm cho hậu quả đó. Nếu bạn nói thật, phần ác thuộc về kẻ sát nhân.
Rất nhiều người đọc thấy kết luận này quá khắc nghiệt, kể cả những người hâm mộ Kant. Nhưng nó có một giá trị: buộc mình nhìn thẳng vào chuyện lời nói dối, dù tốt đẹp, vẫn là một việc làm có cái giá của nó.
Phía bên kia: hậu quả mới là điều quyết định
Những người theo thuyết hệ quả, như các nhà vị lợi, nhìn khác. Việc đúng là việc đem lại kết quả tốt nhất cho mọi người liên quan. Nếu nói dối cứu được một mạng người, thì nói dối là đúng, không cần bàn.
Cách nhìn này hợp với trực giác ở những ca cực đoan. Nhưng nó có chỗ trơn. Nếu chỉ cần tính kết quả, thì người ta rất dễ tự thuyết phục rằng lời nói dối của mình là vì người khác, trong khi thật ra là vì mình ngại.
Một lời nói dối nhỏ còn có chi phí ẩn: khi bị phát hiện, nó làm người kia nghi ngờ mọi lời khen, mọi lời trấn an về sau. Lòng tin mất đi chậm và lấy lại còn chậm hơn.
Nên ngay cả người tính theo hậu quả cũng thường đồng ý: phải đếm cả cái giá lâu dài với lòng tin, chứ không chỉ cái dễ chịu trước mắt.
Có nên giấu bệnh nặng với người già?
Đây là chuyện nhiều gia đình Việt gặp. Bác sĩ báo bệnh nặng, con cháu họp nhau và thường chọn giấu, sợ ông bà suy sụp. Ý định thì rất thương.
Nhưng câu hỏi triết học khó ở đây là: đời đó là của ai. Người bệnh có thể muốn biết để dặn dò con cháu, để gặp người bạn cũ, để quyết định mình muốn điều trị thế nào. Giấu đi là lấy mất những lựa chọn ấy, dù với ý tốt.
Nhiều bác sĩ có kinh nghiệm chọn cách ở giữa: hỏi trước người bệnh muốn biết tới đâu, nói từng phần, nói kèm những gì vẫn còn làm được. Đó không phải nói dối, cũng không phải ném sự thật vào mặt người ta.
Mỗi gia đình mỗi khác, và quyết định cuối cùng nên bàn kỹ với bác sĩ điều trị. Nhưng câu hỏi nên đặt ra không chỉ là ông bà có chịu nổi không, mà còn là ông bà có quyền được biết không.
Con đường thứ ba: thật mà tử tế
Nhiều tình huống tưởng phải nói dối thật ra chỉ cần chọn lời. Món canh mẹ chồng hơi mặn, không cần nói ngon tuyệt, cũng không cần nói mặn quá. Hoàn toàn nói được điều mình thật lòng quý: con thích nhất là mẹ nấu canh chua như ở quê.
Nói thật không có nghĩa là phải nói hết mọi điều mình nghĩ. Im lặng, chọn điều đáng nói, chọn lúc để nói, đó là quyền của mình và không phải là nói dối.
Ranh giới nằm ở chỗ: mình có đang cố khiến người kia tin một điều sai không. Nếu có, đó là nói dối, dù bằng lời hay bằng cái gật đầu. Nếu không, mình chỉ đang tế nhị.
Khổng Tử từng chê kiểu người khéo nói, giả bộ mặt mày, rằng ít có lòng nhân. Lời tử tế thật sự cần có gốc là sự thật, không phải chỉ là lời ngọt.
Một vài phép thử trước khi nói dối vì thương
Phép thử đầu: nếu người kia biết sự thật sau này, họ sẽ cảm ơn mình hay thấy bị coi thường. Nhiều lời nói dối vì thương thất bại ở phép thử này, vì người lớn không thích bị đối xử như trẻ con.
Phép thử thứ hai: mình nói dối để bảo vệ người kia hay để tránh cho mình một cuộc nói chuyện khó. Câu trả lời thật thà thường làm mình giật mình.
Phép thử thứ ba: có cách nào nói thật một phần, nói nhẹ nhàng, hoặc im lặng mà không lừa không. Hầu như luôn có.
Mang theo câu này nhé: lần gần nhất bạn nói dối vì thương, người được thương thật sự là ai?
Câu hỏi thường gặp
Lời nói dối thiện ý là gì?
Đó là lời nói không đúng sự thật nhưng được nói ra với ý muốn giúp hoặc tránh làm buồn người nghe, như khen một món quà không ưng. Các triết gia tranh luận nó có chấp nhận được không và trong giới hạn nào.
Vì sao Kant cho rằng không bao giờ được nói dối?
Kant cho rằng đạo đức phải dựa trên những nguyên tắc mà mình muốn mọi người cùng làm theo. Nếu ai cũng nói dối khi thấy tiện, lời nói không còn đáng tin, nên nói dối tự phá nền tảng của chính nó.
Im lặng có phải là nói dối không?
Thường là không. Không nói một điều khác với khẳng định điều sai. Nhưng nếu im lặng được dùng có chủ ý để người khác tin vào điều sai trong lúc họ đang dựa vào mình để biết sự thật, nó gần với lừa dối hơn.
Có nên nói thật với trẻ nhỏ về cái chết của thú cưng?
Nhiều chuyên gia tâm lý trẻ em khuyên nói thật bằng lời đơn giản, tránh nói con vật đi xa hay đang ngủ, vì trẻ có thể sợ ngủ hoặc chờ đợi mãi. Nói thật kèm ôm ấp giúp trẻ học cách buồn một cách lành mạnh.
Nói dối trong công việc vì giữ khách có chấp nhận được không?
Về lâu dài, nói dối với khách thường làm hỏng chữ tín, thứ khó lấy lại nhất trong làm ăn. Có thể chọn không nói hết mọi chi tiết nội bộ, nhưng tránh khẳng định điều mình biết là sai.
