Lời hứa nặng tới mức nó tạo ra một nghĩa vụ thật, không phải chỉ là ý định nói ra miệng. Nhưng phần lớn triết gia cho rằng nghĩa vụ ấy có thể phải nhường chỗ khi hoàn cảnh thay đổi và giữ lời sẽ gây hại lớn. Thất hứa có lý do chính đáng vẫn để lại một món nợ: phải nói rõ, xin lỗi và tìm cách bù.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Ông bà mình dạy một lời nói một gói vàng. Tập này mình hỏi: gói vàng ấy có bao giờ nên đặt xuống không, và nếu đặt thì đặt thế nào.
Vì sao lời hứa lại ràng buộc mình?
Một điều lạ về lời hứa: chỉ bằng vài chữ, mình tạo ra một nghĩa vụ trước đó chưa hề có. Hôm qua mình không nợ bạn việc đến đón ở sân bay. Hôm nay, sau khi hứa, mình nợ.
Lời hứa có sức mạnh vì người kia dựa vào nó để sắp xếp đời mình. Bạn mình không đặt xe vì tin mình sẽ tới. Thất hứa là làm đổ một kế hoạch người khác đã xây trên lời của mình.
Kant dùng chính lời hứa để giải thích nguyên tắc đạo đức của ông. Người vay tiền hứa trả trong khi biết mình sẽ không trả được, nếu ai cũng làm thế, thì lời hứa sẽ thành vô nghĩa, và chẳng ai cho vay nữa.
Người Việt hiểu điều này rất sâu qua chữ tín. Trong làm ăn ở chợ quê, nhiều mối hàng chỉ dựa vào lời nói, không giấy tờ, và một lần thất tín có thể làm mất mối cả đời.
Trả lại thanh kiếm cho người đang điên
Nhưng giữ lời tuyệt đối có đúng không. Trong sách Cộng hoà của Plato, Socrates đưa ra một ví dụ: một người bạn gửi mình thanh kiếm lúc tỉnh táo, rồi sau đó phát điên và đòi lại. Có nên trả không.
Ai cũng thấy không nên. Trả lại là đúng lời, nhưng sai lẽ. Ví dụ này cho thấy giữ lời không phải là giá trị duy nhất, có những giá trị khác có thể nặng hơn.
Thế kỷ hai mươi, triết gia người Anh W D Ross đưa ra một cách nghĩ gọn. Ông cho rằng có nhiều nghĩa vụ hiển nhiên: giữ lời, không làm hại, giúp người, biết ơn, công bằng. Mỗi cái đều có sức nặng thật, nhưng khi chúng va nhau, mình phải cân xem cái nào nặng hơn trong tình huống đó.
Hứa đi ăn cưới bạn, nhưng trên đường gặp tai nạn cần đưa người đi cấp cứu. Nghĩa vụ cứu người đè lên lời hứa, nhưng không xoá nó. Mình vẫn nợ bạn một lời giải thích.
Khi nào được đặt gói vàng xuống?
Có vài trường hợp thường được coi là chính đáng. Một là giữ lời sẽ gây hại nghiêm trọng cho người khác, như thanh kiếm. Hai là chính người được hứa không còn muốn mình giữ, họ đã tha lời hứa.
Ba là hoàn cảnh đã thay đổi tới mức lời hứa không còn mang ý nghĩa ban đầu. Hứa với mẹ sẽ học ngành y, rồi phát hiện mình ngất khi thấy máu. Giữ lời lúc này không còn phục vụ điều mà cả hai từng mong.
Những lý do không chính đáng thì quen thuộc hơn: thấy phiền, có việc vui hơn, hoặc đổi ý vì không thích nữa. Lời hứa sinh ra chính là để giữ mình đứng vững qua những lúc như thế.
Cái khó là ranh giới giữa hoàn cảnh đã đổi và mình đã ngại. Một phép thử: nếu người được hứa biết đủ mọi chuyện, họ có đồng ý cho mình thôi không.
Thất hứa sao cho tử tế?
Điều đầu tiên là nói sớm. Báo trước một tuần khác hẳn với im lặng đến phút chót. Người kia còn kịp xoay xở.
Điều thứ hai là nói thẳng lý do, không bịa. Một lời thất hứa kèm lời nói dối là hai món nợ chồng lên nhau.
Điều thứ ba là bù đắp. Không đi được đám cưới thì gửi quà, gọi điện, hẹn hôm khác mời vợ chồng bạn bữa cơm. Ross gọi đây là phần còn lại của nghĩa vụ: nó không biến mất, nó chuyển thành nghĩa vụ đền bù.
Và điều cuối, có lẽ quan trọng nhất: hứa ít đi. Người hay thất hứa thường không phải người xấu, mà là người hứa quá dễ.
Lời hứa với chính mình có tính không?
Câu hỏi này thú vị. Một lời hứa với người khác có người giữ hộ, họ sẽ nhắc, sẽ trách. Lời hứa với chính mình thì chỉ có mình giữ, và cũng chỉ có mình tha.
Một số triết gia cho rằng nói chặt chẽ thì không có nghĩa vụ với chính mình, vì người tạo nghĩa vụ và người được hưởng là một, có thể tự tha bất cứ lúc nào.
Nhưng trong đời sống, lời hứa với mình vẫn có sức nặng thật. Người cứ hứa với mình rồi bỏ dở sẽ dần không còn tin bản thân, giống như không còn tin một người bạn hay thất hứa.
Câu hỏi mang theo: trong những lời hứa bạn đang mang, lời nào đã tới lúc nên giữ cho bằng được, và lời nào đã tới lúc nên nói thật để đặt xuống?
Câu hỏi thường gặp
Nghĩa vụ hiển nhiên của Ross là gì?
Đây là ý của triết gia W D Ross rằng có nhiều nghĩa vụ đạo đức cùng có sức nặng, như giữ lời, không làm hại, biết ơn. Mỗi nghĩa vụ ràng buộc mình trừ khi có một nghĩa vụ khác nặng hơn trong cùng tình huống.
Hứa khi bị ép buộc có phải giữ không?
Phần lớn triết gia cho rằng lời hứa dưới đe doạ không tạo ra nghĩa vụ thật, vì lời hứa phải xuất phát từ ý chí tự do. Pháp luật nhiều nơi cũng coi thoả thuận bị ép buộc là có vấn đề, nhưng chi tiết cụ thể nên hỏi luật sư.
Lời hứa với người đã mất có còn ràng buộc không?
Đây là câu hỏi còn tranh luận. Người đã mất không còn bị ảnh hưởng theo nghĩa thông thường, nhưng nhiều người tin rằng tôn trọng lời trăng trối là tôn trọng con người họ và giữ lòng tin trong cộng đồng người sống.
Có nên hứa với trẻ con khi không chắc làm được không?
Nên tránh. Trẻ nhớ lời hứa rất kỹ và học về lòng tin từ chính cách người lớn giữ lời. Nói là bố sẽ cố, nhưng chưa chắc thì tốt hơn một lời hứa rồi thất.
Vì sao người ta hay hứa rồi không làm?
Thường không phải vì cố ý lừa, mà vì lúc hứa mình đánh giá quá cao thời gian và sức lực trong tương lai. Hứa ít hơn và hỏi lại lịch của mình trước khi gật đầu giúp giảm hẳn chuyện thất hứa.
