Phần lớn các truyền thống đạo đức cho rằng khi một người lạ đang gặp nạn trước mắt, và mình giúp được mà không phải hy sinh quá lớn, thì giúp là một nghĩa vụ, không chỉ là một việc tốt tuỳ hứng. Còn chuyện phải giúp tới đâu, giúp người ở xa có nặng bằng người trước mặt không, thì các triết gia bất đồng nhiều.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Ai đi đường ở thành phố mình cũng từng gặp lúc phải quyết trong vài giây: dừng lại hay đi tiếp. Tập này mình nhìn kỹ vài giây đó.
Người Samaria nhân hậu: người lạ cũng là người thân cận
Trong Phúc Âm theo thánh Luca có dụ ngôn người Samaria nhân hậu. Một người bị cướp đánh nằm bên đường. Một thầy tư tế đi qua, tránh sang bên kia. Một người Lêvi cũng thế. Rồi một người Samaria, thuộc nhóm bị người Do Thái thời đó coi khinh, dừng lại băng bó, đưa vào quán trọ và trả tiền chăm sóc.
Dụ ngôn được kể để trả lời câu hỏi: ai là người thân cận của mình. Câu trả lời của nó lật ngược câu hỏi: người thân cận không phải là người cùng nhóm với mình, mà là người mình chọn đối xử như thân cận.
Người Việt có câu thương người như thể thương thân, và lá lành đùm lá rách. Ý giống nhau: vòng tròn của sự quan tâm không dừng ở cửa nhà mình.
Dù bạn có theo đạo hay không, ý tưởng ấy vẫn là một trong những bước ngoặt lớn của tư tưởng đạo đức: người lạ cũng có quyền đòi hỏi ở mình.
Nghĩa vụ hoàn hảo và không hoàn hảo của Kant
Kant chia nghĩa vụ thành hai loại. Nghĩa vụ hoàn hảo là những điều luôn phải làm hay luôn không được làm, như không nói dối, không lừa người. Nghĩa vụ không hoàn hảo là những điều mình phải theo đuổi nói chung, nhưng được tự chọn lúc nào, với ai.
Giúp người, theo Kant, là nghĩa vụ không hoàn hảo. Mình không được sống một đời hoàn toàn không giúp ai. Nhưng mình không bắt buộc phải giúp mọi người, mọi lúc.
Cách chia này hợp với cảm nhận của nhiều người: không ai trách bạn vì không cho tiền mọi người xin trên đường. Nhưng người chưa từng cho ai bao giờ thì có vấn đề.
Tuy vậy, nhiều triết gia cho rằng khi một người đang nguy hiểm tính mạng ngay trước mắt, và mình là người duy nhất ở đó, thì nghĩa vụ ấy trở nên gần như tuyệt đối. Lúc đó không còn là chuyện chọn lúc nào nữa.
Vì sao đông người lại ít ai giúp?
Các nhà tâm lý xã hội đã quan sát một hiện tượng gọi là hiệu ứng người ngoài cuộc. Khi càng nhiều người cùng chứng kiến một người gặp nạn, mỗi người lại càng ít có khả năng ra tay.
Lý do không phải vì đám đông toàn người xấu. Mỗi người nhìn quanh, thấy ai cũng đứng yên, liền nghĩ chắc không có gì nghiêm trọng, hoặc chắc đã có người gọi giúp. Trách nhiệm bị chia mỏng ra cho tới khi không còn ai cầm.
Biết điều này giúp mình làm tốt hơn. Nếu thấy một người ngã xe giữa đường đông, đừng chờ người khác. Nếu là người cần giúp, hãy chỉ đích danh: anh áo xanh ơi, gọi giúp em cấp cứu.
Triết học ở đây gặp tâm lý học: biết rằng mình dễ trốn trách nhiệm trong đám đông cũng là một phần của việc sống có đạo đức.
Giúp người ở xa có nặng bằng người trước mặt?
Câu hỏi này làm triết học hiện đại tranh luận rất nhiều. Có người cho rằng khoảng cách không làm thay đổi giá trị một mạng người. Một đứa trẻ đói ở nơi xa cũng đáng được cứu như đứa trẻ đuối nước trước mặt mình.
Nếu chấp nhận điều đó, đòi hỏi đạo đức với mỗi người sẽ rất lớn: lẽ ra phải cho đi nhiều hơn nhiều so với những gì ta đang cho.
Phía bên kia cho rằng đạo đức có những vòng tròn tự nhiên: mình có nghĩa vụ đặc biệt với gia đình, láng giềng, cộng đồng, trước khi tới người ở xa. Nhà Nho nói về yêu thương có thứ bậc, gần trước xa sau, đối lập với chủ trương yêu thương đồng đều của Mặc Tử.
Có lẽ không cần chọn hẳn một bên. Mình có thể vừa giữ vòng tròn gần, vừa thừa nhận rằng người ở xa cũng có quyền đòi hỏi, và để dành một phần nhỏ sức lực đều đặn cho họ.
Giúp sao cho đúng?
Giúp người cũng cần khôn ngoan. Gặp người bị tai nạn, việc đúng nhất thường là gọi cấp cứu, giữ an toàn hiện trường, không tự ý di chuyển nạn nhân nếu không biết sơ cứu.
Gặp người xin giúp đỡ, đôi khi giúp một bữa ăn hay chỉ đường tới nơi hỗ trợ có ích hơn đưa tiền. Ý tốt mà thiếu suy nghĩ có thể vô tình gây hại.
Và giúp người lạ không có nghĩa là bỏ quên an toàn của chính mình. Không triết gia nghiêm túc nào đòi bạn liều mạng một cách vô ích.
Câu hỏi để mang theo: lần cuối bạn đi ngang một người lạ đang cần giúp, điều gì đã khiến bạn dừng lại, hoặc khiến bạn bước tiếp?
Câu hỏi thường gặp
Dụ ngôn người Samaria nhân hậu nằm ở đâu?
Dụ ngôn này nằm trong Phúc Âm theo thánh Luca, thuộc Tân Ước. Nó được kể để trả lời câu hỏi ai là người thân cận của mình, và trở thành hình mẫu quen thuộc về lòng tốt với người xa lạ.
Hiệu ứng người ngoài cuộc là gì?
Đó là hiện tượng tâm lý khi càng nhiều người chứng kiến một sự cố, mỗi người càng ít có khả năng giúp, vì trách nhiệm như bị chia đều cho mọi người. Chỉ đích danh một người cụ thể là cách hiệu quả để phá hiệu ứng này.
Pháp luật có bắt buộc giúp người gặp nạn không?
Nhiều nước có quy định về việc không cứu giúp người đang nguy hiểm tính mạng khi có điều kiện cứu giúp. Mức độ và điều kiện cụ thể khác nhau, nên cần hỏi luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền khi gặp trường hợp thật.
Không giúp người xin tiền trên đường có phải là xấu không?
Theo cách chia của Kant, giúp người là nghĩa vụ chung nhưng mình được chọn lúc và cách giúp. Không cho tiền một lần không làm bạn thành người xấu, miễn là bạn vẫn có những cách giúp người khác trong đời mình.
Làm sao dạy con biết giúp người lạ mà vẫn an toàn?
Có thể dạy con giúp bằng cách gọi người lớn tin cậy, gọi số khẩn cấp, chỉ đường từ xa, thay vì tự đi theo người lạ. Vừa nuôi lòng tốt vừa giữ được ranh giới an toàn cho trẻ.
