Chữ Nhân của Khổng Tử không có một định nghĩa duy nhất, vì chính ông trả lời mỗi học trò một kiểu, tuỳ người hỏi. Gom các câu trả lời lại, Nhân là lòng thương người được rèn thành cách cư xử hằng ngày, với một nguyên tắc nền rất dễ nhớ: điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác. Nó bắt đầu từ cách đối xử trong gia đình rồi mở rộng ra mọi người.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Người Việt nói nhân nghĩa, nhân hậu, nhân từ hằng ngày, nhưng ít khi dừng lại hỏi chữ ấy trong Luận Ngữ nghĩa là gì. Hôm nay mình mở lại những đoạn hỏi đáp ngắn ấy.
Mỗi học trò một câu trả lời
Luận Ngữ không phải sách lý thuyết mà là những đoạn ghi chép lời thầy trò. Và điều thú vị là khi học trò hỏi về Nhân, mỗi người nhận một câu trả lời khác.
Phàn Trì hỏi, ông đáp gọn: yêu người. Trọng Cung hỏi, ông đáp: điều mình không muốn thì đừng làm cho người. Nhan Uyên, học trò giỏi nhất, hỏi, ông đáp: khắc kỷ phục lễ vi nhân, tự chế ngự mình để trở về với lễ là Nhân.
Có người thấy thế là không nhất quán. Nhưng đó là cách dạy của một người thầy biết học trò mình: người nóng vội được nhắc chậm lại, người rụt rè được nhắc mạnh dạn.
Cái lõi chung của các câu ấy vẫn rõ: Nhân là phẩm chất của con người trong quan hệ với người khác, không phải một đức tính sống một mình.
Điều mình không muốn, đừng làm cho người
Có lần Tử Cống hỏi: có một chữ nào có thể theo suốt đời không. Khổng Tử đáp: đó là chữ thứ chăng, điều mình không muốn thì đừng làm cho người.
Chữ thứ thường được hiểu là lòng suy mình ra người. Trước khi làm gì với người khác, hãy đặt mình vào chỗ họ. Không muốn bị nói xấu sau lưng thì đừng nói xấu ai. Không muốn bị bắt chờ thì đừng bắt ai chờ.
Ý này có mặt ở rất nhiều nền văn hoá, với những cách nói gần giống nhau, và người ta hay gọi nó là quy tắc vàng. Điều đáng chú ý là Khổng Tử nói ở dạng phủ định: đừng làm, chứ không phải hãy làm.
Dạng phủ định khiêm tốn hơn. Nó không bắt mình đoán người khác muốn gì để làm cho họ, việc rất dễ sai. Nó chỉ bắt mình tránh gây cho họ điều mình biết chắc là khó chịu.
Nhân bắt đầu từ trong nhà
Luận Ngữ có câu của Hữu Tử, một học trò của Khổng Tử: hiếu đễ là gốc của Nhân chăng. Hiếu là thương kính cha mẹ, đễ là thuận với anh chị.
Ý ở đây là tình thương không học được trong sách mà học trong nhà. Một đứa trẻ biết nhường em miếng bánh, biết rót nước mời bà, đang tập những cử chỉ đầu tiên của Nhân.
Từ gốc ấy, Nhân lan ra: với họ hàng, làng xóm, rồi người lạ. Người không biết thương người thân gần nhất thì khó mà thương được người xa.
Cách nhìn này khác một số triết học phương Tây nhấn mạnh nghĩa vụ ngang bằng với mọi người. Nhà Nho chấp nhận có thứ bậc gần xa, nhưng đòi hỏi vòng tròn ấy phải luôn được mở rộng.
Nhân có cần lễ không?
Câu khắc kỷ phục lễ cho thấy Nhân không chỉ là cảm xúc. Nó cần được thể hiện qua cách cư xử có khuôn phép: chào hỏi, mời mọc, nhường nhịn, giữ lời.
Nhưng Khổng Tử cũng cảnh báo lễ không có Nhân là rỗng. Ông hỏi: người mà không có Nhân thì lễ để làm gì. Một mâm cỗ đầy đủ mà không có lòng thành thì chỉ là thủ tục.
Mình thấy điều này rõ trong đời thường. Có người chào hỏi rất đúng phép nhưng lạnh lùng, có người vụng về lễ nghi mà ấm áp. Khổng Tử mong cả hai: lòng ấm và cử chỉ đúng.
Ông cũng chê kiểu người khéo nói, mặt mày tươi cười giả, rằng ít có Nhân. Lễ phải đi ra từ bên trong, không phải lớp sơn bên ngoài.
Có một đoạn khác cũng đáng nhớ: người có Nhân thì tự mình muốn đứng vững cũng giúp người khác đứng vững, tự mình muốn thành đạt cũng giúp người khác thành đạt. Nhân không dừng ở chỗ không làm hại, mà còn đi tới chỗ nâng người khác lên. Một người thợ cả chịu khó chỉ nghề cho thợ trẻ, không giấu nghề, là đang sống đúng câu ấy.
Sống chữ Nhân hôm nay
Chữ Nhân không cần những việc lớn. Nó nằm trong việc nhắn hỏi thăm một đồng nghiệp đang ốm, việc không để người giao hàng đứng chờ ngoài nắng quá lâu, việc nói chuyện với mẹ bằng giọng nhẹ nhàng hơn.
Một phép thử dễ dùng mỗi tối: hôm nay mình có làm điều gì với ai mà nếu họ làm với mình, mình sẽ khó chịu không. Nếu có, ngày mai sửa.
Khổng Tử cũng nói Nhân không xa: mình muốn Nhân thì Nhân đến. Ông không coi đó là thứ chỉ thánh nhân mới có, mà là thứ ai cũng tập được từ việc nhỏ.
Câu hỏi mang theo: trong tuần này, ai là người mà bạn có thể đối xử Nhân hơn chỉ bằng một việc rất nhỏ?
Câu hỏi thường gặp
Luận Ngữ là sách gì?
Luận Ngữ là sách ghi chép lời nói và việc làm của Khổng Tử cùng học trò, do các thế hệ học trò biên soạn sau khi ông mất. Đây là một trong Tứ thư, nền tảng của giáo dục Nho học xưa.
Câu kỷ sở bất dục vật thi ư nhân nghĩa là gì?
Câu này nghĩa là điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác. Khổng Tử coi đây là nguyên tắc có thể theo suốt đời, gắn với chữ thứ, tức lòng suy mình ra người.
Khắc kỷ phục lễ là gì?
Đây là câu Khổng Tử trả lời Nhan Uyên khi được hỏi về Nhân, nghĩa là tự chế ngự bản thân để trở về với lễ. Nó nhấn mạnh Nhân phải được thể hiện qua cách cư xử có khuôn phép.
Nhân và nghĩa khác nhau thế nào?
Nhân nghiêng về lòng thương người, còn nghĩa nghiêng về điều đúng đắn, điều nên làm. Mạnh Tử thường đặt hai chữ đi cùng nhau, và người Việt quen gọi chung là nhân nghĩa.
Vì sao Khổng Tử trả lời mỗi người một kiểu?
Vì ông dạy theo người học, nhìn tính cách và chỗ thiếu của từng học trò để nói điều họ cần nghe. Người xưa gọi đó là tuỳ tài mà dạy.
